Lubin - Kościół parafialny pw. Matki Boskiej Częstochowskiej

Kościół parafialny pw. Matki Boskiej Częstochowskiej
(nr rej.: 1018 z 13.01.1963)

 

Kościół znajduje się w południowo-zachodnim narożu średniowiecznego Lubina. Jest najokazalszym zabytkiem architektonicznym w mieście. Najprawdopodobniej pierwotny budynek świątyni powstał krótko po lokacji miejskiej. Wzmianki w dokumentach z 1349 i 1369 roku dostarczają informacji o inwestycjach budowlanych w istniejącym już obiekcie świątyni. Rozbudowa, która nadała zasadniczy kształt budowli trwała od 1446 do 1511 roku - w latach 1460-1465 pracami kierował wrocławski budowniczy Nicolaus Hoferichter. W 1654 roku kościół otrzymał nowe pokrycie dachowe. Obiekt restaurowano w XIX wieku. W wyniku działań wojennych w 1945 roku kościół doznał wielu uszkodzeń. W 1948 roku główny ołtarz z 1522 roku przedstawiający scenę Zaśnięcia Marii Panny przeniesiono do katedry wrocławskiej. Remont, podczas którego usunięto wojenne zniszczenia, odbył się w latach 1959-1961. Kolejny miał miejsce w latach 1974-1975. Wówczas powstały witraże (projekt Marii Powalisz-Bardońskiej). Obecnie trwają prace remontowo-konserwatorskie zadaszenia świątyni.


Kościół parafialny pw. Matki Boskiej Częstochowskiej jest ceglaną, orientowaną, trzynawową budowlą, o układzie bazyliki, o podwyższonych nawach bocznych. Nawa główna trzyprzęsłowa z wydłużonym również trzyprzęsłowym, zamkniętym wielobocznie prezbiterium. Nawa północna sześcioprzęsłowa – trzy przęsła odpowiadają podziałowi nawy głównej, kolejne przebiegają wzdłuż prezbiterium. Nawa południowa również zgodna z podziałem centrum kościoła, w jej przedłużeniu, przy prezbiterium dwukondygnacyjna zakrystia oraz kruchta. Do nawy północnej przylega rząd kaplic oraz kruchta. Wnętrze dzielone filarami. Nawa główna zwieńczona gwiaździstymi sklepieniami, nawy boczne i prezbiterium krzyżowo-żebrowymi, kaplica północna sieciowym. Wsporniki oraz zworniki sklepienne figuralne, w kształcie rozet i tarcz. Bryłę świątyni wieńczy dach dwuspadowy i cztery poprzeczne daszki nad nawą południową, wszystkie kryte dachówką ceramiczną. W elewacji zachodniej szczyt z bogatą dekoracją architektoniczną imitującą podziały okienne. Otwory okienne i drzwiowe świątyni przeważnie ostrołukowe, w elewacji północnej z kamiennymi maswerkami. Zachowane kamienne bogato profilowane portale, z wyróżniającym się dwuosiowym, z dwuramiennymi łukami, późnogotyckim portalem kruchty południowej.


W świątyni zachował się bogaty i zróżnicowany stylistycznie wystrój wnętrza. Na uwagę zasługuje:
I. Kamienne sakramentarium z 4 ćwierci XV wieku. Zabytek o wieżowej formie z wysokim cokołem, schodkami i balustradą. Sakramentarium znajduje się w prezbiterium, po północnej stronie ołtarza głównego.


II. Manierystyczna Ambona z 1623 roku. Dekoracja ambony to płaskorzeźby i rzeźby Ewangelistów oraz Proroków oraz ornamenty roślinne i putta. Zwieńczeniem baldachimu ambony jest figura przedstawiająca Chrystusa Zmartwychwstałego.


III. Późnobarokowy ołtarz główny. Nie należy on do pierwotnego wyposażenia świątyni. Został przeniesiony w 1960 roku z gotyckiego kościoła w Legnickim Polu.


IV. Późnogotycki krucyfiks. Nadnaturalnej wielkości krzyż usytuowany w łuku tęczowym.


V. Stalle z końca XVII wieku. Są to ławy pierwotnie przeznaczone dla duchowieństwa, obecnie umieszczone w nawie południowej. Na ich zapleckach znajdują się fragmentarycznie zachowane polichromie przedstawiające alegoryczne kompozycje. Malowidła wykonał Gottrried Fitzner na podstawie ilustracji z książki Jakuba Brucka „Emblemata moralia etbellica”.


Wewnątrz kościoła znajdują się także interesujące, dobrze zachowane epitafia i nagrobki:
Całopostaciowe płyty nagrobne: Christopha Zedlitza († 1589) i Nickla v. Niebelschutza († 1595) w kruchcie południowej, Hedwigi v. Magnus, z domu Wotisisen († 1593), Magdaleny Zedlitz, z domu Kreischelwitz und Schonaw († 1594), Georga v. Brauchitscha († 1605), w prezbiterium. W prezbiterium popiersiowe epitafia burmistrzów Lubina: Joachima Kretzs[ch]mera († 1613), Michaela Seifferta († 1621).
Polichromowane epitafia, m.in.: Modlitwa na Górze Oliwnej (zachowany jedynie obraz w prezbiterium), krawca Burckhardta († 1594) i jego żony († 1596) z obrazem przedstawiającym scenę Biczowania Chrystusa autorstwa Bonawentury z Mullera z 1609 r., Hansa Bartensteina († 1599) i jego żony Małgorzaty († 1616), z obrazem ukazującym scenę Złożenia do Grobu, rodziny Burckhardów z obrazem Ukrzyżowania Chrystusa autorstwa Adama Burckhardta z 1600 r., Dawida Kretschmera († 1633), z obrazem przedstawiającym starotestamentową zapowiedź Sądu Ostatecznego: Wizję Proroka Ezechiela.
Rzeźbione epitafia manierystyczne i barokowe z portretami, m.in. Gedeona Gossena († 1667), z owalną tablicą inskrypcyjną, w prezbiterium z ok. 1750-60 roku, z tablicą inskrypcyjną ujętą figuralnymi personifikacjami: Wiary, Nadziei i Miłości, Heinricha Ulbera († 1709) z rzeźbiarską personifikacją śmierci wyobrażoną jako zgaszona świeca i czaszka z wężem w oczodołach (prezbiterium).
W świątyni znajduje się również wiele barokowych epitafii inskrypcyjnych.

opr. Piotr Bieruta

 

 

ZOBACZ PREZENTACJĘ NA TEMAT ZABYTKU W SERWISIE YOU TUBE

 

 

Literatura:
Konrad Klose Beiträge zur Geschichte der Stadt Lüben, Lüben 1924
Jerzy Pilch Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
Bogusz G. Steinborn Lubin, Wrocław 1969
Prace konserwatorskie na terenie województw: jeleniogórskiego, legnickiego, wałbrzyskiego, wrocławskiego w latach 1974 – 1978, (praca zbiorowa pod red. Zofii Dillenius), Wrocław 1985
Mirosław Przyłęcki Zabytki Lubina Legnickiego, Szkice Legnickie, t. II, Legnica 1965
Henryk Rusewicz Świątynie powiatu lubińskiego, Lubin 2006
Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, (praca zbiorowa pod red. Sławomira Brzezickiego, Christine Nielsen, Grzegorza Grajewskiego, Dietmara Poppa), Warszawa 2006
Vera Schmilewski Romantisches Schlesien. Bilder von Theodor Blätterbauer, Würzburg 1993

 

Lubin - Kościół pomocniczy pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny

Kościół pomocniczy pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny
(nr rej.: 615 z 1.09.1959)

 

W miejscu obecnego kościoła istniała pierwsza lubińska świątynia, według legend wzniesiona została w końcu XII wieku. Pewne jest, że kościół w miejscu tym istniał przed 1319 rokiem i pełnił funkcje świątyni parafialnej. Potwierdza to dokument wystawiony przez księcia ścinawskiego Jana, na mocy którego funkcję kościoła parafialnego ze starolubińskiej świątyni przejął kościół pw. Najświętszej Panny Marii (obecnie kościół pw. MB Częstochowskiej). W drugim dziesięcioleciu XVI wieku kościół przeszedł we władanie protestanckie. Podczas epidemii z 1654 r. dokonano rozbiórki kostnicy i zakrystii, a kościół pełnił funkcję kościoła grzebalnego. W 1676 roku świątynia wróciła pod nadzór kościoła katolickiego, a już w roku 1680 ponownie przejęli ją protestanci. Wówczas dokonano rozbiórki kościoła i rozpoczęto, trwającą do 1683 roku budowę nowego budynku świątyni. Powstała wówczas świątynia, która, z niewielkimi modernizacjami, przetrwała do czasów obecnych. W 1945 roku kościół uległ znacznemu zniszczeniu i dopiero w latach 1959-60 dokonano prac konserwatorskich. W 1972 roku kościół został przejęty przez parafię Matki Boskiej Częstochowskiej, a 25 stycznia 1982 roku erygowano nową parafię diecezjalną pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Generalna odbudowa i rekonstrukcja świątyni odbyła się dopiero w latach 1997 – 2000.
Kościół usytuowany jest na sztucznym wzniesieniu w zachodniej części miasta. Jest jednonawową szachulcową budowlą wzniesioną na planie prostokąta, z wykorzystaniem fundamentów poprzedniego kościoła. Bryła świątyni od strony zachodniej posiada kwadratowy przedsionek oraz dwukondygnacyjną drewnianą wieżę. Od zachodu zamknięta jest, węższym od części nawowej, trójbocznym prezbiterium. Od wschodu do części nawowej przylega zakrystia, zaś od południa i północy dwie symetryczne kruchty. Dachy nawy i przedsionków są dwuspadowe, natomiast zakrystii pulpitowy - wszystkie kryte są gontem. W połaci dachu nawy znajdują się okna w kształcie wolego oka. Wieża zwieńczona jest iglicą krytą blachą. Otwory okienne oraz drzwiowe prostokątne, w oprawie drewnianych elementów konstrukcyjnych. Wnętrze świątyni skromne, pozbawione zabytkowego wystroju. Zachowane jedynie fragmenty drewnianych, pierwotnie polichromowanych, empor z 1683 roku.

opr. Piotr Bieruta

 

 

ZOBACZ WNĘTRZE KOŚCIOŁA

 


 

Literatura:
Jerzy Pilch Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
Mirosław Przyłęcki Zabytki Lubina Legnickiego, Szkice Legnickie, t. II, Legnica 1965
Henryk Rusewicz Świątynie powiatu lubińskiego, Lubin 2006
Bogusz G. Steinborn Lubin, Wrocław 1969
Stanisław Tokarczuk Kościół grzebalny na starym Lubinie, Lubin 2000
Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, (praca zbiorowa pod red. Sławomira Brzezickiego, Christine Nielsen, Grzegorza Grajewskiego, Dietmar Poppa), Warszawa 2006

Lubin - Mury obronne

Mury obronne
(nr rej.: 1114 z 4.07.1964)

 

Budowę murów miejskich w Lubinie rozpoczęto w połowie XIV wieku (okres panowania w Lubinie księcia Ludwika I – 1348-1358 r.). Najprawdopodobniej wznoszono je w miejscu starych wałów ziemnych wzmocnionych palisadą, które otaczając miasto spełniały funkcję obronną. Mury wykonano z kamienia łupanego, cegły i głazów narzutowych, powiązanych wapienną zaprawą. Pierwotna wysokość murów wynosiła od 4 do 5 m, a grubość od 1,5 m. w partii szczytowej do ponad 2 metrów w partii przyziemnej. W XV wieku mury podwyższono średnio o 1 metr. W późniejszym okresie ubytki uzupełniano cegłą. Obronność murów wzmacniało łącznie piętnaście zamkniętych i otwartych od strony miasta baszt łupinowych, wzniesionych na planie prostokąta, które stały od siebie w odległości od 40 do 50 m. Wejścia do miasta strzegły bramy: Głogowska, Ścinawska i Legnicka, zwana również Wrocławską, oraz furta kościelna. Najbardziej ufortyfikowana była brama Głogowska z basztą bramną. Brama Głogowska posiadała podwójne mury oraz przedbramie z potrójną fosą. Pozostałe bramy miały podwójne mury oraz przedbramia, i podwójne fosy. W miejski system obronny włączono także odbudowane i znacznie rozbudowane założenie zamkowe. Całość sprawiła, że ówczesny Lubin był jednym z najbardziej ufortyfikowanych miast na Śląsku i w dużej mierze dzięki temu systemowi obronnemu skutecznie oparł się dwukrotnym najazdom husytów w latach 1428 i 1431. Pod koniec XIV wieku w południowej części murów wybito furtę kościelną dla pieszych, która prowadziła z przykościelnego placu do cmentarza przeniesionego poza obręb murów. Furta została zabezpieczona niewielkim przedbramiem, a dodatkowe wzmocnienie obronne furty stanowiła znajdująca się obok kwadratowa baszta, nadbudowana w końcu XV wieku i rzekształcona w wysoką kampanilę – dzwonnicę przewyższającą świątynię, z którą została połączona podwieszonym, ceglanym gankiem łękowym. Pierwotnie zwieńczenie murów i baszt od strony miasta stanowiły pomosty bojowe z blankami. Jedną z nich jest dzwonnica, stojąca w miejscu baszty z XV wieku. W XV i XVI wieku w związku z coraz powszechniejszym użyciem broni palnej i zmianą działań oblężniczych, istniejący system obronny murów zmodernizowano i rozbudowano. Górne kondygnacje baszt wyposażono w strzelnice artyleryjskie, a za murem wzniesiono wały ziemne z drugą fosą.


Do chwili obecnej, na znacznym odcinku obwodu starego miasta, zachowało się w dobrym stanie około 70% dawnych miejskich murów obronnych oraz część założeń fortyfikacyjno-obronnych. Z piętnastu baszt i półbaszt na planie prostokąta przetrwało sześć, w tym od południowo-zachodu, ceglana, pełniąca rolę wieży wartowniczej. Zachował się mur w południowo zachodnim narożniku miasta, odcinki muru oraz wieża przy kościele parafialnym pw. MB Częstochowskiej, mur okalający kompleks zamkowy oraz wieża bramy Głogowskiej.

opr. Piotr Bieruta

 

 

Literatura:
Kurt Bimler Die schlesischen massiven Wehrbauten. Band 4. Fürstentum Liegnitz Kreise Liegnitz, Goldberg, Lüben, Breslau 1943
Jerzy Pilch Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
Bogusz G. Steinborn Lubin, Wrocław 1969
Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, (praca zbiorowa pod red. Sławomira Brzezickiego, Christine Nielsen, Grzegorza Grajewskiego, Dietmar Poppa), Warszawa 2006

Lubin - Ratusz

Ratusz
(nr rej.: 608/L z 14.04.1981)

 

Ratusz wzniesiony w latach 1768-69 w miejscu już istniejącego założenia (kompleks gotyckich budynków, znacznie rozbudowany w dobie renesansu - 1515 rok), składającego się z zespołu trzech budynków (gmach ratuszowy, budynek Wagi Miejskiej i wieża, ośmioboczna w górnych kondygnacjach). Gruntowne rozbudowy ratusza dokonane zostały w XIX wieku oraz w latach 50 XX wieku.


Ratusz jest budowlą murowaną, dwukondygnacyjną z podpiwniczeniem. Plan obiektu jest prostokątny z wydatnym ryzalitem w północnym narożu elewacji zachodniej. Układ wewnętrzny jest trzy- i czterotraktowy z dwoma sieniami prowadzącymi od północy i południa do centralnego holu i klatki schodowej. Skromne elewacje dekorują ryzality pozorne zakończone trójkątnymi przyczółkami. Południowy przyczółek z płaskorzeźbionym frontonem przedstawiającym oficjalny herb Lubina z lat 1820 – 1945. Budynek wieńczy wysoki, czterospadowy dach z lukarnami i czworoboczną wieżą zegarową zakończoną cebulastym hełmem.

opr. Piotr Bieruta, Paula Chruściel

 

 

ZOBACZ PREZENTACJĘ NA TEMAT LUBIŃSKIEGO RATUSZA - YOU TUBE

 

 

Literatura:
Konrad Klose Beiträge zur Geschichte der Stadt Lüben, Lüben 1924
Jerzy Pilch Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
Bogusz G. Steinborn Lubin, Wrocław 1969
Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, (praca zbiorowa pod red. Sławomira Brzezickiego, Christine Nielsen, Grzegorza Grajewskiego, Dietmara Poppa), Warszawa 2006

Lubin - Ruiny zamku

Ruiny zamku
(nr rej.: 1113 z 4.07.1964)

 

Pozostałościami ruin książęcego zamku w Lubinie są jego fundamenty, z czytelnym układem piwnic. Zostały one odsłonięte na potrzeby badań archeologicznych przeprowadzonych w 1998 roku i następnie zasypane.
Pierwsza wzmianka o zamku pochodzi z 1312 roku. Był on ulokowany bezpośrednio za ówczesnym organizmem miejskim, po jego wschodniej stronie. Zamek został wzniesiony najprawdopodobniej z inicjatywy księcia żagańskiego Konrada II w końcu wieku XIII. Była to obronna wieża mieszkalna, zbudowana z kamienia na planie prostokąta o wymiarach 13x10,5 metra. W pierwszej połowie XIV wieku została ona zniszczona. W okresie panowania w Lubinie księcia Ludwika I Brzeskiego zamek został rozbudowany. W latach 1348-53 powstała warownia na planie prostokąta otoczona murami obwodowymi. Wjazd na teren zamku prowadził przez budynek bramny, w północnej części dziedzińca była usytuowana wolnostojąca wieża. Obok bramy znajdowała się kaplica dostawiona na zewnątrz do murów obwodowych. Pierwotnie miała w ścianie wschodniej wnękę ołtarzową, do której w XVIII w. dobudowano wieloboczne prezbiterium. W roku 1428 zamek był bezskutecznie oblegany przez wojska husyckie. W okresie renesansu został wzniesiony budynek mieszkalny w południowej części dziedzińca. Zamek uległ zniszczeniu w czasie wojny trzydziestoletniej. Po tych zniszczeniach odbudowano tylko w stylu barokowym kaplicę. Pozostałej części zamku nie odbudowano, a jego istniejące ruiny uległy dalszemu uszkodzeniu w 1945 roku. Zamkowe relikty (uszkodzone mury obwodowe budynków mieszkalnych) zostały rozebrane w końcu lat 50-tych XX wieku.

opr. Piotr Bieruta

 

 

ZOBACZ PREZENTACJĘ W SERWISIE YOU TUBE

 

 

Literatura:
Bohdan Guerguin Zamki śląskie, Warszawa 1957
Alicja Karłowska-Kamzowa Fundacje artystyczne księcia Ludwika Brzeskiego, Opole-Wrocław 1970
Konrad Klose Beiträge zur Geschichte der Stadt Lüben, Lüben 1924
Stanisław Medeksza, Małgorzata Niemczyk Wyniki badań architektoniczno-archeologicznych i problematyka konserwatorska ruin zamku w Lubinie. Prace Naukowe Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej nr 13, Studia i materiały nr 6, Wrocław 1980.
Jerzy Pilch Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
Mirosław Przyłęcki Zabytki Lubina Legnickiego, Szkice Legnickie, t.II,1965
Henryk Rusewicz Zamki, dwory i pałace powiatu lubińskiego, Lubin 2009
Bogusz G. Steinborn Lubin, Wrocław 1969
Silesia, oder Schlesien In historischer, romantischer und malerischer Beziehung, Glogau 1841
Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, (praca zbiorowa pod red. Sławomira Brzezickiego, Christine Nielsen, Grzegorza Grajewskiego, Dietmara Poppa), Warszawa 2006

Lubin - Wieża Bramy Głogowskiej

Wieża Bramy Głogowskiej
(nr rej.: 352 z 22.11.1956)

 

Wieża usytuowana jest w północno-zachodniej pierzei rynku. Jest jedyną zachowaną wieżą bramną z XIV wiecznego systemu obwarowań miejskich. Wzniesiona na planie kwadratu, w dolnych (pierwotnych) partiach z kamienia, w górnych z cegły. Posiada sześć kondygnacji, zwieńczonych podwyższonym, dachem namiotowym. Całość elewacji pokryta jest tynkiem, z akcentowanymi boniowaniem narożnikami. W elewacji znajdują się również niesymetrycznie rozmieszczone gotyckie okna w kamiennych obramieniach. W elewacji północnej zachowany został ślad, przylegającego do wieży, pierwotnego muru obronnego z bramą wjazdową.


Obiekt w XVII i XVIII wieku pełnił rolę miejskiego więzienia. Od 1908 do 1945 roku w wieży funkcjonowało muzeum miejskie. Podczas działań wojennych w 1945 roku uległa poważnemu uszkodzeniu. Uszkodzony budynek zabezpieczono dopiero w 1957 roku. Po remoncie w budynku mieściło się schronisko młodzieżowe, administrowane przez lubiński oddział PTTK. Aktualnie wieża użytkowana jest przez Stowarzyszenie Turystyki Pieszej "Wędrowiec", Lubiński Klub Wysokogórski, Klub Turystyki Górskiej "Problem", Stowarzyszenie Twórców Kultury, Towarzystwo Miłośników Ziemi Lubińskiej oraz Stowarzyszenie Absolwentów I Liceum Ogólnokształcącego w Lubinie "Absolwent".


Pierwotnie Brama Głogowska składała się z nieistniejącego budynku bramy, który przylegał do niej od strony północnej. W budynku tym znajdował się sklepiony przejazd z osobnym przejściem dla pieszych. Przy bramie znajdował się podwójny mur obronny oraz potrójna fosa z trzema mostami, z których jeden był zwodzony.

opr. Piotr Bieruta, Paula Chruściel

 

 

Literatura:
Konrad Klose Beiträge zur Geschichte der Stadt Lüben, Lüben 1924
Jerzy Pilch Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
Bogusz G. Steinborn Lubin, Wrocław 1969
Mirosław Przyłęcki Zabytki Lubina Legnickiego, Szkice Legnickie, t. II, Legnica 1965
Henryk Rusewicz Historia i zabytki powiatu lubińskiego, Wrocław 2004
Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, (praca zbiorowa pod red. Sławomira Brzezickiego, Christine Nielsen, Grzegorza Grajewskiego, Dietmara Poppa), Warszawa 2006

Więcej artykułów…

  1. Lubin - Wieża ciśnień